Skatt og utdanning

Motiv bak individets utdanningsval

I Noreg har me eitt av verdas høgaste utdanningsnivå. Dette har samanheng med at høgare utdanning tradisjonelt har vore eit satsingsområde frå styringsmaktene si side. Dei aller fleste høgare utdanningsinstitusjonane er finansierte av det offentlege og har ikkje studiegebyr. I tillegg er ordninga med subsidierte studielån for finansiering av levekostnadene under utdanninga universell og uavhengig av foreldras inntekt. Den norske studenten har difor ingen store finansielle restriksjonar når han tek utdanningsvalet sitt, og størstedelen av kostnadene ved utdanning er tapt arbeidsinntekt under utdanningsperioden.

Avkastinga av høgare utdanning kan delast inn i to grupper: pekuniær[1] og ikkje-pekuniær avkasting[2]. Den første gruppa er den mest openberre, og den som det blir fokusert på i den økonomiske litteraturen, nemleg løn. Humankapitalinvesteringar gjer individet meir produktivt, noko som aukar marknadsverdien og løna hans i neste periode.

Men høgare utdanning gjer også individet meir fleksibelt og betre i stand til å læra nye ting, slik at han raskare kan finna og tilpassa seg ein ny jobb. Dette er ei slags forsikring mot arbeidsløyse. I tillegg fungerer det som eit signal om høge evner, noko som kan vera inngangsbilletten til bestemte typar jobbar.

Høgare utdanning kan sjåast på som ei investering som generer ulike former for avkasting under og etter sjølve utdanningsprosessen. Dei faktorane som bestemmer individet sitt utdanningsval kan delast inn i tre grupper: kostnader, avkasting og preferansar.

Individets ikkje-pekuniære avkasting av utdanningsinvesteringar kjem både under og etter fullført utdanning, og kan definerast som gleda eller konsumverdien av utdanning. Det å flytta til ein ny by, bli kjent med nye menneske og miljø, nyta studentlivet med alle aktivitetar og tilbod, samt gleda av å læra nye ting og kunna studera fagfelt som ein er interessert i, kan summerast opp som konsumverdien av utdanning. Etter fullført utdanning har ein mulighet til å få interessante og fleksible jobbar, og ein vil også kunna få jobbar som gjev status og anerkjenning. Dette utgjer konsumverdien av utdanning etter fullføringspunktet.

Preferansane og evnene til individet bestemmer kva faktor som veg tyngst i utdanningsvalet. Preferansane blir påverka av familie og miljø. Til dømes vil kva som gjev status variera mellom ulike sosiale miljø og familiar. Den lønsmessige avkastinga av utdanning er avhengig av medfødde evner og tillært kunnskap, og er til ein viss grad individspesifikk. Men i eit egalitært samfunn med sentraliserte lønsforhandlingar og komprimert lønsstruktur som det norske varierer den lønsmessige avkastinga av utdanning mindre enn i samfunn med store private arbeidsmarknader og individuelle lønsforhandlingar, som til dømes USA. Konsumverdien av utdanning er derimot individspesifikk og varierer mellom individ og utdanningstypar.

Gleda av utdanning er ei skattefri avkasting av utdanningsinvesteringa. Skatt på inntekt reduserer den lønsmessige avkastinga av utdanninga, medan konsumverdien er uendra. Dette kan ha innverknad på individets utdanningsval, både når det gjeld lengd og type utdanning, og dette skal me sjå nærare på i dei neste avsnitta.

Det duale skattesystemets effekt på val av utdanningslengd

Det duale skattesystemet er kjenneteikna ved at ein skattlegg inntekt frå ulike kjelder separat frå kvarandre, i motsetning til det globale skattesystemet som legg inntekt frå alle kjelder saman og skattlegg total inntekt etter eitt satssystem. Under det nordiske duale skattesystemet blir kapitalinntekter skattlagde med ein proporsjonal[3] skatt, medan arbeidsinntekter blir skattlagde progressivt[4], der den lågaste satsen i den progressive satsstrukturen er identisk med skattesatsen på kapitalinntekt.

Inntektsskatt påverkar den lønsmessige avkastinga av utdanning. Dermed vil skattesystemet kunna påverka utdanningsvalet til individa. Nielsen og Sørensen (1997) konkluderer med at det duale skattesystemet er effektivitetsfremjande i og med at det reduserer ei potensiell overinvestering i utdanning som vil kunna finna stad under ein proporsjonal skatt. Lat oss no sjå nærare på dette.

Individet lever i to periodar, og maksimerer inntekta over livsløpet. Det kan i første periode arbeida og få grunnløna w. Ein del av inntekta blir brukt til å finansiera konsumet i første periode, og resten blir investert i finanskapital, som gjev marginal avkastinga r. Både grunnløna og kapitalinntekta blir skattlagde til satsen t_k. Alternativt kan individet velga å arbeida mindre og ta einingar E utdanning i første periode, noko som aukar løna hans i andre periode til g(E) · w, der g(E) er avkastinga av utdanning som ein funksjon av utdanningslengda. Det løner seg alltid å ta utdanning, slik at g(E) > 1. Den marginale lønsavkastinga av utdanninga er gitt ved g'(E) - 1 og er avtakande i E. Ved å ta utdanning aukar individet løna si i neste periode, men di høgare utdanningsnivået er, di mindre lønsauke får det av å ta ei ekstra eining utdanning. Kostnaden ved å ta utdanning er tapt arbeidsinntekt. Individet investerer i utdanning og finanskapital til den marginale avkastinga er lik, noko som i fråveret av skattar er gitt

r = g'(E) - 1

Den marginale investeringsbetingelsen ovanfor viser kva incentiv individet har til å ta utdanning i fråveret av skattar. Det optimale skattesystemet endrar ikkje investeringsincentiva til individet, og dermed tek det like mykje utdanning som i fråveret av skattar. Betingelsen ovanfor tener difor som samanlikningsgrunnlag når me no skal vurdera kva vridingar ulike typar inntektsskattar skaper i individets investeringsavgjerd.

Dersom det er ein proporsjonal skatt på all inntekt, blir den marginale investeringsbetingelsen

(1-t_k) · = g'(E) - 1

Ein flat skatt på all inntekt reduserer avkastinga på finanskapitalinvesteringar, medan det er ein nøytra skatt på investeringar i utdanning. Grunnen til dette er at ein flat skatt på arbeidsinntekt reduserer kostnaden ved utdanning med same faktor som avkastinga, og ein kan dermed sjå på dette som ein nøytral kontantstraumsskatt[7]. Individet tek utdanning til den marginale lønsauken er lik avkastinga i investeringsalternativet, som er realrenta etter skatt. No tek individet utdanning til ei lågare marginal lønsavkasting enn i tilfellet utan skatt, sidan (1-t_k) · r < r. Den marginale lønsauken er avtakande i mengda utdanning, noko som betyr at di lågare den marginale lønsauken er, di høgare er utdanningsnivået til individet. Me har dermed vist at individet tek meir utdanning under ein generell flat skatt enn i fråveret av skattar, og at ein flat skatt oppmodar til overinvestering i utdanning. Den førstbeste løysinga ville her vera å ha null skatt på kapitalinntekt og proporsjonal skatt på arbeidsinntekt. Då ville ein fått same utdanningsnivå som i tilfellet utan skatt.

Dersom ein derimot har skatt på kapitalinntekt, vil ein kunna motvirka dei vridingane som dette skaper i individets investeringsavgjerd ved å innføra ein progressiv skatt på arbeidsinntekt. Lat t_p vera ein separat skatt på den ekstra løna som individet får dersom han tek høgare utdanning. Investeringsbetingelsen blir då

(1 - t_k) · r = 1-t_p / 1-t_k · g'(E) - 1.

Ein progressiv skatt på arbeidsinntekt, t_k < t_p , legg ein ekstra skatt på lønsavkastinga av utdanning, og reduserer den marginale avkastinga av utdanning. Dermed vil det duale skattesystemet sørga for at ein får eit utdanningsnivå i samfunnet som er nærare det ein ville ha fått i tilfellet utan skatt.

Men skatt på arbeidsinntekt reduserer berre den lønsmessige avkastinga av utdanning. Konsumverdien av utdanning er ei skattefri avkasting av utdanning. Alstadsæter (2003a) viser at når det er skatt på kapitalinntekt, vil den skattefrie konsumverdien av utdanning føra til ytterlegare overinvestering i utdanning, samanlikna med tilfellet utan skatt. Dette talar for at ein effektivitetsfremjande skattesatsstruktur har større grad av progressivitet enn i tilfellet utan konsumverdi av utdanning.

Skattesystemets effekt på val av utdanningstype
I drøftinga ovanfor er utdanning eit homogent investeringsalternativ, og det einaste som individet bestemmer er lengda på utdanninga. Men utdanning er eit heterogent investeringsalternativ og består av mange ulike typar. Individet vel utdanningstype og -lengd for å maksimera nytten sin over livstida, gitt forventa framtidig løn på utdanningstidspunktet. Ulike utdanningstypar gjev ulik forventa lønsavkasting. Men dei har også ulik konsumverdi, avhengig av individets preferansar.

Høge marginalskattar på arbeidsinntekter reduserer den lønsmessige avkastinga av utdanning, medan konsumverdien er uendra. Sjå no på eitt individ som har valet mellom to utdanningstypar, A og B. Utdanning A gjev låg lønsmessig avkasting og høg konsumverdi (for dette spesifikke individet), medan utdanning B gjev høg lønsmessig avkasting og låg konsumverdi. Konsumverdien til utdanning A kan dermed sjåast på som eit konsumgode, der prisen er gitt ved tapt lønsmessig avkasting ved ikkje å velga utdanning B. Individet maksimerer nytten over livstida, som er avhengig av konsum av ordinære gode og konsum av utdanning. Preferansane til individet avgjer korleis det verdset dei ulike goda.

Eit sterkt progressivt skattesystem kan ha to effektar på utdanningsvalet. Inntektseffekten gjev incentiv til å velga utdanning B for å kompensera for tap av inntekt via skattesystemet. Men den høge progressiviteten reduserer også forskjellen i den lønsmessige avkastinga av dei to utdanningstypane etter skatt, noko som reduserer prisen på utdanning A som eit konsumgode. Substitusjonseffekten gjev difor incentiv til å velga utdanning A. Kva effekt som dominerer avheng av preferansane til individet. Sjå Alstadsæter (2003b) for meir om dette.

I Noreg har me både relativt små lønsforskjellar før skatt og eit sterkt progressivt skattesystem. Begge deler gjer at lønsforskjellane etter skatt er mindre enn i dei fleste andre land. I tillegg gjer eit godt utbygd velferdssystem med mange støtteordningar at ein forventar ei viss minsteinntekt via overføringar frå staten dersom ein ikkje får jobb etter fullført utdanning. Alt dette gjer at den lønsmessige avkastinga blir mindre viktig i utdanningsvalet enn i land med større lønsforskjellar og mindre utbygd offentleg sikringsnett. Ein vil difor kunna anta at konsumverdien av utdanning spelar ei større rolle i det norske individets utdanningsval.

Konklusjonen frå drøftinga ovanfor er at det duale skattesystemet er med på å motvirka overinvestering i utdanningslengd, men at det kan endra utdanningsvalet i retning av typar med høgare konsumverdi og lågare lønsmessig avkasting. Som ein ser av figuren under, så kan ein også sjå indikasjonar på dette i utviklinga av studenttal på dei ulike fagfelta ved norske universitet og høgskular over tid. Det er fagretningar med liten eller moderat lønsmessig avkasting som har opplevd størst auke i studenttalet dei siste 20 åra, og då særleg humanistiske, pedagogiske og helsefag. Dette har ein god del med endra tilbod av studieplassar og endra opptakskrav på dei ulike fagområda å gjera. Difor kan ein ikkje tolka figuren under som direkte etterspurnadsstyrt. Men likevel, sidan så mange vel utdanningstypar med liten lønsgevinst, tyder det på at konsumverdien av utdanning er ein viktig faktor bak utdanningsvalet, og at han ikkje har fått mindre betydning etter innføringa av det duale skattesystemet i 1992.

Referansar

Alstadsæter, A. (2003a): Does the tax system encourage too much education? FinanzArchiv 59(1), 27-48.

Alstadsæter, A. (2003b): Income tax, consumption value of education, and the choice of educational type. CESifo Working Paper no. 1055.

Nielsen, S.B. and P.B. Sørensen (1997): On the optimality of the Nordic system of dual income taxation. Journal of Public Economics 63, 311-329.

Sandmo, A. (1979): A note on the neutrality of the cash flow corporation tax. Economic Letters 4, 173-176.

Fotnoter

1 Pekuniær avkasting kjem i form av pengar eller gode/varer som er ekvivalente med pengar.

2 Ikkje-pekuniær avkasting er immaterielle gode som ikkje kan vekslast inn i eller kjøpast med pengar.

3 Ein proporsjonal eller flat skatt har same skattesats uavhengig av inntektsnivå.

4 Ein progressiv skatt har høgare skattesats di høgare inntekta er.

7 Sandmo (1979) viser nøytraliteten til ein kontantstraumsskatt.