Pengepolitikk i knipe
Det finst fleire verkemiddel mot styringsproblema i norsk økonomi.
Av Rune Skarstein
Tirsdag 23. feb 2010
last nedTirsdag 23. feb 2010
som PDF
Sidan nyliberalismen slo igjennom rundt 1980 har «sentralbankautonomi» vore eit viktig aspekt ved pengepolitikken i alle kapitalistiske land. Sentralbanken skal utan innblanding frå politikarane fastsetje «styringsrenta» på grunnlag av eit inflasjonsmål. Baktanken med denne autonomien er at parlament/regjering kan finne på å bruke pengepolitikken til andre mål enn først og fremst inflasjonsmålet, til dømes eit mål om høgre sysselsetjing. På den andre sida skal finanspolitikken ifølgje den nyliberale logikken vere passiv, med sikte på balansert statsbudsjett og eit lågast muleg skattenivå. Finanskrisa viste at denne forma for makroøkonomisk politikk ikkje held mål. Ein svært aktiv finanspolitikk med store budsjettunderskot måtte til for å hindre eit større økonomisk samanbrot.
Som tidlegare finanskriser er også den noverande krisa resultatet av ein aktivaboom, det vil seie sterk prisstiging på eigedomar (inklusive bustader), aksjar, kredittderivat og så vidare. Men sentralbankane ignorerer denne slags prisstiging. Dei er om regel berre opptekne av konsumprisindeksen, eventuelt korrigert for endring i avgifter og svingingar i energiprisar. Medan prisane på ei rekkje aktiva eksploderte i åra før finanskrisa, var konsumprisane stabile, eller dei gjekk til og med ned. Følgjeleg heldt sentralbankane ei svært låg styringsrente, og rikeleg tilgang på lån med låg rente fyrte opp under aktivaboomen.
Mest mellom linjene i sentralbanksjef Svein Gjedrems siste foredrag til representantskapet i Norges Bank kan vi lese at det ikkje er inflasjonen målt ved konsumprisindeksen, men auken i bustadprisane og den sterke krona som i dag skaper dei store styringsproblema i norsk økonomi. Men pengepolitikken åleine kan ikkje brukast til å regulere både konsumprisnivået, sysselsetjinga, veksten i bustadprisane og valutakursen. Som Gjedrem seier: «... renten alene er for grovkalibret».
Her er dilemmaet soleklart: Høgre rente for å dempe prisveksten i bustadmarknaden vil føre til endå sterkare krone som kveler eksportnæringane. Gjedrems forslag til verkemiddel i tillegg til rentepolitikken er auka eigedomsskatt. Iallfall ein meir progressiv eigedomsskatt kan sikkert vere bra. Men om han er politisk muleg i det heile teke, vil det krevje ein langvarig prosess å få det til.
Eit langt betre alternativ, som Gjedrem så vidt nemner, er å innføre skatt utan tidsavgrensing på salsgevinstar av eigen bustad, og tilsvarande frådrag ved tap. Ein slik skatt vil heilt sikkert dempe prissvingingane på bustader, og den vil ikkje vere ein skatt på det å ha sin eigen bustad, men ein skatt på forteneste ved sal av bustad.
Det finst også andre verkemiddel. I dag er det ubegrensa skattefrådrag for renter på personlege lån. Statistikken viser at det er rikfolk som har dei store låna, og dermed dei store rentefrådraga. Per Olaf Lundteigen foreslo i 2006 at regjeringa fjernar skattefrådraget for renter på lån over to millionar kroner per person. Unge par i etableringsfasen vil normalt ikkje ta opp lån på meir enn til saman fire millionar kroner. Ved å fjerne skattefrådraget for renter på lån over to millionar kroner vil regjeringa for det første oppnå å dempe prisveksten på bustader. For det andre vil eit slikt tiltak gi staten auka skatteinntekter. Ved at det representerer inndraging av kjøpekraft, vil det for det tredje bidra til å dempe renteauken, til fordel for alle netto låntakarar i etableringsfasen, og dermed dempe styrkinga av den norske krona. Fordi realrenta no er svært låg, kan dette tiltaket bli gjennomført umiddelbart.
Norges Bank vil sikkert prøve å unngå ein liknande tabbe som den dei gjorde etter det påstått «inflasjonsdrivande» lønnsoppgjeret i 2002. Då sette dei opp styringsrenta trass i nedgangskonjunktur i utlandet. Resultatet var ei kraftig styrking av krona som førde til konkursar og stor arbeidsløyse i eksportnæringane. Alternativet er at Norges Bank kombinerer renteauken med å halde nede kronekursen ved å selje kroner for utanlandsk valuta. Kjøp og sal av eigen valuta er heilt asymmetriske prosessar. Eit uland lever yttarst farleg dersom det prøver å halde oppe kursen på sin eigen valuta ved å kjøpe han inn med bruk av sine knappe reservar av framand valuta. Derimot vil det vere både svært nyttig og heilt ufarleg for Norge å auke sine rikelege valutareservar ved å selje norske kroner.
Som tidlegare finanskriser er også den noverande krisa resultatet av ein aktivaboom, det vil seie sterk prisstiging på eigedomar (inklusive bustader), aksjar, kredittderivat og så vidare. Men sentralbankane ignorerer denne slags prisstiging. Dei er om regel berre opptekne av konsumprisindeksen, eventuelt korrigert for endring i avgifter og svingingar i energiprisar. Medan prisane på ei rekkje aktiva eksploderte i åra før finanskrisa, var konsumprisane stabile, eller dei gjekk til og med ned. Følgjeleg heldt sentralbankane ei svært låg styringsrente, og rikeleg tilgang på lån med låg rente fyrte opp under aktivaboomen.
Mest mellom linjene i sentralbanksjef Svein Gjedrems siste foredrag til representantskapet i Norges Bank kan vi lese at det ikkje er inflasjonen målt ved konsumprisindeksen, men auken i bustadprisane og den sterke krona som i dag skaper dei store styringsproblema i norsk økonomi. Men pengepolitikken åleine kan ikkje brukast til å regulere både konsumprisnivået, sysselsetjinga, veksten i bustadprisane og valutakursen. Som Gjedrem seier: «... renten alene er for grovkalibret».
Her er dilemmaet soleklart: Høgre rente for å dempe prisveksten i bustadmarknaden vil føre til endå sterkare krone som kveler eksportnæringane. Gjedrems forslag til verkemiddel i tillegg til rentepolitikken er auka eigedomsskatt. Iallfall ein meir progressiv eigedomsskatt kan sikkert vere bra. Men om han er politisk muleg i det heile teke, vil det krevje ein langvarig prosess å få det til.
Eit langt betre alternativ, som Gjedrem så vidt nemner, er å innføre skatt utan tidsavgrensing på salsgevinstar av eigen bustad, og tilsvarande frådrag ved tap. Ein slik skatt vil heilt sikkert dempe prissvingingane på bustader, og den vil ikkje vere ein skatt på det å ha sin eigen bustad, men ein skatt på forteneste ved sal av bustad.
Det finst også andre verkemiddel. I dag er det ubegrensa skattefrådrag for renter på personlege lån. Statistikken viser at det er rikfolk som har dei store låna, og dermed dei store rentefrådraga. Per Olaf Lundteigen foreslo i 2006 at regjeringa fjernar skattefrådraget for renter på lån over to millionar kroner per person. Unge par i etableringsfasen vil normalt ikkje ta opp lån på meir enn til saman fire millionar kroner. Ved å fjerne skattefrådraget for renter på lån over to millionar kroner vil regjeringa for det første oppnå å dempe prisveksten på bustader. For det andre vil eit slikt tiltak gi staten auka skatteinntekter. Ved at det representerer inndraging av kjøpekraft, vil det for det tredje bidra til å dempe renteauken, til fordel for alle netto låntakarar i etableringsfasen, og dermed dempe styrkinga av den norske krona. Fordi realrenta no er svært låg, kan dette tiltaket bli gjennomført umiddelbart.
Norges Bank vil sikkert prøve å unngå ein liknande tabbe som den dei gjorde etter det påstått «inflasjonsdrivande» lønnsoppgjeret i 2002. Då sette dei opp styringsrenta trass i nedgangskonjunktur i utlandet. Resultatet var ei kraftig styrking av krona som førde til konkursar og stor arbeidsløyse i eksportnæringane. Alternativet er at Norges Bank kombinerer renteauken med å halde nede kronekursen ved å selje kroner for utanlandsk valuta. Kjøp og sal av eigen valuta er heilt asymmetriske prosessar. Eit uland lever yttarst farleg dersom det prøver å halde oppe kursen på sin eigen valuta ved å kjøpe han inn med bruk av sine knappe reservar av framand valuta. Derimot vil det vere både svært nyttig og heilt ufarleg for Norge å auke sine rikelege valutareservar ved å selje norske kroner.
