Deflasjon mot stupet

Særleg i Vest-Europa prøver regjeringane no å gjenta eit alvorleg historisk mistak: Same kva det kostar, skal underskota på dei offentlege budsjetta bli reduserte gjennom drastiske utgiftskutt, med sikte på budsjettbalanse i løpet av få år. Den offisielle grunngjevinga for dette åtaket på velferdsstatane er å «gjenopprette finanssektorens tillit» til regjeringane. Etter råd og press frå Det internasjonale pengefondet (IMF) og sine eigne økonomar gjennomfører politikarane innstrammingane i statsbudsjetta for å halde finansaktørane i godt humør i den tru at det skal føre til lågare renter og ny vekst.

La det først vere sagt at dei store offentlege underskota i hovudsak er eit resultat av statane sine redningsaksjonar overfor finanssektoren og motkonjunkturpolitikk under finanskrisa i 2007–09. I EU brukte statane 3300 milliardar euro til kapitalinnsprøytingar, kjøp av «rotne aktiva» og garantiar til bankane, i tillegg til store utgifter for å halde oppe produksjon og sysselsetjing. I USA er samla støtte til bankane og motkonjunkturtiltak over statsbudsjettet estimerte til 12800 milliardar dollar, som svarer til 90 prosent av brutto nasjonalprodukt (BNP) i 2009. I OECD-landa samla steig derfor offentleg sektors gjeld som del av BNP frå 73 prosent i 2007 til 90 prosent i 2009. Men ingen bankdirektør har kunngjort at dei no må gjenopprette statane sin tillit til finanssektoren. Tvert imot: Straks dei statlege hjelpepakkane var på plass, begynte finansaktørane, sjølvsagt selektivt, å krevje høgre rente på obligasjonane ved refinansieringar av statslåna.

Selektiviteten er viktig her, fordi han undergrev argumentet for innstrammingane. Ta Spania og USA som døme. Offentleg sektors underskot er frå finansaktørane sin synsstad i Spanias favør, frå balanse i 2005–07 (før krisa) til 9,6 prosent i 2009, mot USAs frå 2,8 prosent av BNP i 2007 til 10 prosent i 2009. Også offentleg sektors gjeld er i Spanias favør, frå 42 prosent av BNP (nest lågast i eurosona) i 2007 til 59 prosent i 2009, mot USAs frå 62 prosent av BNP i 2007, til 84 prosent i 2009. I 2009 nådde USAs brutto utanlandsgjeld (stort sett statsobligasjonar) 15326 milliardar dollar som svarte til 107 prosent av BNP, medan Spanias utanlandsgjeld (i stor grad private utanlandske investeringar) utgjorde 170 prosent av BNP. Det er all grunn til å spørje om desse skilnadene som vekslar i dei to landa sin favør, kan vere årsaka til at finansinvestorane ikkje har «tillit» til den spanske regjeringa, medan tilliten deira til USA er så sterk at renta på amerikanske statsobligasjonar no er den lågaste i verda, og lågare enn nokon gong før!

For første gong sidan 1930-åra set regjeringane i Vesten i gang store budsjettinnstrammingar midt under ei økonomisk krise med arbeidsløyse på over 20 prosent i Spania og mellom 9 og 15 prosent i land som Finland, Frankrike, Hellas, Irland, Polen, Portugal, Sverige, Storbritannia og USA. Denne generelle økonomiske krisa vart utløyst av finanskrisa. Fallande bustadprisar og kredittklemme førde til nedgang i privat konsum og investeringar, som i sin tur resulterte i lågare effektiv etterspørsel og endå større nedgang i private investeringar og konsum. Nedgangsspiralen hadde starta. Når bedriftene og hushalda si sparing aukar sterkt, medan private investeringar og konsum går ned, bør politikarane lytte til Keynes. Det gjorde dei altså til å begynne med og motverka nedgangen med auka offentlege utgifter og underskotsbudsjettering.

Men nedgangen er ennå ikkje stansa. Til og med i USA stig no sparinga raskt, medan private investeringar og konsum går ned. Ifølgje IMF sin prognose vil skilnaden mellom private disponible inntekter og private utgifter (til investeringar og konsum) i «høginntektslanda» samla utgjere 7,8 prosent av BNP i inneverande år. I USA blir skilnaden på 7,7 prosent, i Storbritannia 9,7 prosent, og i eurolanda samla 6,8 prosent. Vi er vitne til ein sparemani i privat sektor som har vore typisk rett før og under depresjonar. Keynes viste at berre ein aktiv finanspolitikk med omtrent tilsvarande offentlege underskot som overskota i privat sektor kan hindre at ein slik situasjon utviklar seg til ein omfattande depresjon. Robert Skidelsky sa det treffande i ein artikkel i Financial Times: «Dersom finanspolitisk konsolidering faktisk viser seg å vere kongsvegen til nytt oppsving og rask vekst, då kan vi like godt gravlegge Keynes ein gong for alle. Men dersom finansmarknadene er så ’superdumme’ som Keynes hevda, må god politisk styring møte utforfordringa frå finansmakta på ein direkte og ærleg måte.»